Францын эрдэмтэн Мишел Фукогийн алдарт бүтээлүүдийн нэг болох “Сахилга бат ба ял шийтгэл” хэмээх ном

Michel Foucault

 

Surveiller et punir

 

Францын эрдэмтэн Мишел Фукогийн алдарт бүтээлүүдийн нэг болох “Сахилга бат ба ял шийтгэл” хэмээх ном[1] анх 1975 онд хэвлэгдсэн байна. Нийгмийн ухааны бахархал болсон энэхүү эрдэмтний талаар танилцуулах хэрэгтэй боловуу. 1926 онд энэ Мишэл Фуко Францад жирийн нэг мэс засалч эмч мэргэжилтэй гэр бүлд мэндэлжээ. Анх сэтгэц мэдрэлийн эмч мэргэжилээр суралцаж эхэлсэн оюутан Фуко 1950 оноос эхлээд гүн ухааны салбарыг сонирхон судлах болж  цаашлаад нийгмийн ухааны олон салбаруудад хувь нэмрээ оруулсан нэгэн билээ. Францын Шинжлэх Ухааны Академи Коллеж дэ Франсд 1971 оноос лекц унших болсон бөгөөд эдүгээ дэлхийд алдаршсан нэрт эрдэмтэн гэдэг нь маргашгүй юм. Энэ үед амьдарч бүтээлээ туурьваж байсан олон эрдэмтэд байдагаас дурьдав[2]. Чухамхүү энэ үеийн алдарт эдгээр эрдэмтэдийн тоонд зүй ёсоор ордог нэгэн билээ.  Энэхүү бүтээлийн танилцуулах журмаар жижиг маягийн товч хураангуй гаргахаар шийдсэн тул хаяж орхигдуулсан бас бус зүйлс байж болохыг анхаарна уу. Энэ номын франц нэрийг “Цагдахбагэсгээх, Шоронүүссэннь хэмээн үгчлэн орчуулж болох.  Англи орчуулга нь арай товч болсон буюу “Discipline and Punish. 1975 он бол Францын нийгэмд асар том өөрчлөлтүүд гарч “орчин үежилт” өрнөсөн үе байлаа. 1968 онд залуучууд өөрчлөлт шинэчлэл шаардаж их өөрчлөлтийн үйл явц[3] эхлээд 7 жил өнгөрч байсан үе юм. Фуко бол амьдралынхаа туршид олон эсэргүүцэл тэмцэлд оролцож дуу хоолойгоо нэгтгэж явсан хүний хувьд хорих газрын зохион байгуулалт болон яллах системийн бүтцэд дорвитой өөрчлөлт оруулах хөдөлгөөн санаачилж энэ явцад олсон туршлагатаа тулгуурлан энэхүү бүтээлээ бичжээ.

 

Энэ бүтээлийн агуулга:

 

  1. 1.     Тарчлаан тамлах

 

а) Ялтангуудын бие мах бод

б) Эрүүдэн тамлах явдал газар авсан нь

 

2. Шийтгэл

 

а) Ял шийтгэлийн дарамтыг чангалах

б) Ялыг хөнгөрүүлсэн нь

 

  1. 3.     Сахилга бат

 

а) Бие мах бодыг дуулгавартай болгох нь

Хуваарьлах урлаг

Үйл ажиллагааны хяналт

Зохион байгуулалт

Сахилга бат сахиулах, хянах, шийтгэх эрх бүхий байгууллагын бүтэц

б) Дарамт ба шийтгэл

Шатлан эрэмбэлсэн зохион байгуулалттай үйл ажиллагаа

Эрх зүйн нарийн зохицуулалтай боловсронгуй аргаар гэсгээх нь

Хянан шалгах

Паноптизм

 

4. Шорон

 

Засан хүмүүжүүлэх сахилга сахиулах хянан цагдах гэсгээх эрх бүхий               цогц байгууллагууд

Хууль бус явдал ба гэмт үйлдэл

Хорин Тусгаарлах нь

 

 

Нийт 4 бүлэгтээ ял шийтгэл шоронгийн зохион байгуулалтын түүхэн хувьслыг харуулахын сацуу хүний нийгэмд сахилга бат, ял шийтгэл ямар үүрэгтэй болохыг задлан шинжилжээ.

 

Мишэл Фукогийн бүтээлүүдийг тайлбарлана гэдэг амаргүй ажил боловч бичигдсэн цагаасаа эхлэн бүтээл хэвлэгдсэнээс хойш олон эрдэмтэд тус тусдаа өөрийн мэргэжилийн үүднээс тайлбарласан өгүүлэлүүд олонтаа гаргасан бөгөөд энэхүү бүтээл нийгэм судлалын түүхэнд маш чухал өвөрмөц баялаг агуулга, арга барил болон бичлэгийн хэлбэрээрээ ч анхаарал татсан билээ. Энэхүү бүтээлийг шинжлэхдээ 3 үндсэн дэвшүүлсэн санааг нь түүвэрлэн авч сийрүүлэхийг оролдов. Ерөнхий байр сууринаас авч үзвэл энэ эрдэмтэн ямар нэгэн нийгэм судлалын салбарын хүрээнд баригддаггүй (interdisciplinaire) агаад цаг хугацаа түүхэн хувьсалыг (évolution) нь дэлгэрүүлэн үзэхдээ түүхийн он цагийн дараалалд (chronologie) бас хамаардаггүй. Энэхүү бүтээл бол Гэмт үйлдэл үйлдсэн этгээдийг нийгэм хэрхэн үзэж дүгнэж, гэсгээн шийтгэж, хүмүүжүүлэн засан залруулах оролдлого хийж ирж вэ ? Мөн энэхүү үйл явцтай зэрэгцэн хүний нийгмийн хувьсал явагдахдаа нэг хэлбэр утга агуулгаас нөгөө хэлбэр утга агуулагад улам өргөшин нарийн боловсронгуй хэлбэрт орж ирсэн мөн чанарыг задлан үзүүлсэнээр нийгэм судлалын түүхэнд үлэмж хувь нэмэр оруулсан билээ. Энэ бүтээлийн бүтэн нэр нь Сахилга бат ба ял шийтгэл, шорон үүссэн нь. Үүнд өгүүлснээр шорон гэдэг бол мөн чанартаа дан ганц хууль зүй дүрэм журам шүүх засаглалын бүтээгдэхүүн биш (х.314). Шорон гэдэг бол өөр утгатай. Шорон бол угтаа сахилга батжуулсан эрх мэдлийн механизмаас үүдэлтэй (х.259) хэмээжээ. Ингээд бүтээлийн туршид энэ дэвшүүлсэн санаагаа яаж тайлбарлаж байгаа нь маш сонин юм. Уг бүтээлийн бүтэц 4 сэдвийг тойрон задласан нь гарчигууддаа ил.

 

Тарчлаантамлаххэмээхэхнийбүлгийн гол санаа нь нэгдүгээрт Шорон хорионы түүх бол ял шийтгэл оноох үйл явцын түүх мөн. Гэмт хэрэг хийсэн хүнийг Католик шашин ноёлж байх үед европод нийтийн дунд олон түмний нүдний өмнө бусдын жигшил зэвүүцлийг төрүүлэх хэлбэрээр ил тод хэрцгийлэлээр хийгддэг байсан бол хорин цагдах үйл ажиллагаа нь бага багаар аажимдаа улам боловсронгуй болж ял шийтгэл нь хэрцгий хэлбэрээ нууж далд хэлбэрт шилжиж цаашдаа ял шийтгэлийн механизмыг бүүр хүндрүүлэн шүүх засаглалын аппаратууд , цэрэг цагдаа, шүүхийн элдэв байгууллагууд, өмгөөлөл гэх мэт бүхэл бүтэн байгууламжуудаар хариуцуулан олон түмний нүднээс далдуур нууц далд байдалд оруулсан.

 

Өөрөө хэлбэл шоронд хорино гэдэг бол угтаа тухайн ялтаныг яллаж засан хүмүүжүүлэхдээ бус, Шоронд хорино гэдэг бол тухайн нийгэмд амьдарч буй энгийн хүмүүсийг хэрхэн эрхшээлдээ дуулгавартай оруулах арга хэрэгсэлийн нэг чухал хэсэг гэдгийг харуулжээ. Энгийн хүмүүсийг эрхшээлдээ оруулах арга хэрэгсэлийг нийтэд нь Фуко нэрлэхдээ бие мах бодийн бодлогот технологи[4] (technologie politique du corps) хэмээсэн бөгөөд Шорон гянданд хэрэгжиж эхэлсэн энэхүү технологи Сурган хүмүүжүүлэх бусад байгууллага болох Сургууль, Цэргийн хуаран, Эмнэлэгтэй мөн чанараараа адил юм.

 

Ер нь шорон шүүх засаглал гэдэг бол орчин үеийн хүний нийгэм байгуулалтын хамгийн том төөрөгдөл мөн гэдгийг батлахын тулд тайлбарласан нь :

 

–       Шорон хичнээн боловсронгуй болсон ч гэмт хэрэгийн тоог багасгана гэж байхгүй.

–       Шоронд түгжигдэн хоригдсон хүмүүс суллагдсаныхаа дараа ихэвчлэн дахин хэрэгт орооцолддог.

–       Шорон өөрөө гэмт хэрэгтэнгүүдийн үйлдвэрлэл болдог.

–       Шорон гэмт хэрэгтэнгүүдийг хооронд нь холбодог буюу нэгдмэл байж нэг нэгнээсээ суралцах боломжийг олгодог.

–       Шоронд хоригдсон хүмүүсийн цаад гэр бүл нь эмзэг байдалд орж гэмт хэрэгт татагддаг.

 

Энэхүү бүтээл бичигдсэний дараагаар Шүүх засаглал болон Эрүүлийг хамгаалах олон салбарт их шуугиан дэгдэж 1981 оноос Францын анхны социалист засгийн газар эдгээр салбаруудад өөрчлөлт хийгдсэн байдаг бөгөөд нийгэм судлалын салбарт ч гэсэн олон бүтээлүүд ар араасаа бичигдсэнийг тоймлон өгүүлэв[5].

 

Шорон гэж байхгүй бол тэгээд нийгмийн гэрээг зөрчиж гэмт үйлдэл хийсэн этгээдийг яах билээ гэсэн асуулт гарч ирнэ. Нэг сэтгүүлд өрсөн ярилцлагатаа тэрбээр хариу болгож :

 

« Шорон гэдгийнхээ мөн чанарыг бид мэдэж байх ёстой. Шорон гэдгийг олонх хүмүүс зөвхөн гэмт хэрэгтнийг цээрлүүлэн гэсгээх үүрэгтэй гэж үздэг нь асар өрөөсгөл юм. Наанаа их энгийн зүйл харагдах боловч цаанаа маш том нуугдмал буглааны илрэл гэдгийг санаж явах ёстой. Энгийн жишээ татахад гэмт хэрэгтэн гэж байхгүй бол цагдаа сэргийлэх гэж байхгүй. Цагдан сэргийлэх хүч бол угтаа гэмтнийг олж илрүүлж шийтгэх дан ганц үүрэгтэй бус өдөр тутам энгийн хүмүүсийн дунд хянаж шалгаж дүрэмт хувцас өмсөж олны дотор явж байдаг. Энэ чинь л энгийн хүмүүсийг шалгах цагдаж хянах шинэ үүрэгтэй болсон байна. Үүнийг ч нийгэм зүй ёсны хэмээн хүлээн авдаг болжээ. Ийм учраас гэмт хэрэг гэдгээр далимдуулан энгийн хүмүүсийг цагдах хянах хэрэгсэл болон хувирсны цаад учир нь эрх мэдэл байна ».

 

Энд эрх мэдэл (Pouvoir) гэгдэх ойлголтыг зайлшгүй дэлгэрүүлэн үзэх шаардлагатай болж байна. Франц улс Хаант засаглалтай байх үедээ гэмт хэрэг хийсэн хүний ялыг бие мах бодоор нь эдлүүлэн тарчлаан цээрлүүлэх явдал байлаа. Тарчлаан тамлах үйл явц 2 үндсэн шинж чанарыг агуулдаг. 1) Ялтны бие мах бодийг нь тамлах, 2) Тарчлаах үйл явцыг олны өмнө ил байлгаснаар хаант засаглал өөрийн сүр хүч эрх мэдлийг олны өмнө тунхаглан дуулгавартай байлгахын тулд сахилга бат дэг журмыг олон түмэнд шууд бусаар сануулдаг.

 

Уг бүтээлээс товч ишлэн татваас :

 

« …Нэг хүний махбод бол олон төрлийн эрхшээлд байдаг. Хүний мах бодод хөрөнгө оруулж, тамгалж, номхруулж, тарчлааж, хүчээр биеийн хүчний ажил үйлдүүлж, сахилгажуулж, сургаж, элдэв ёс заншилаар үйл хөдлөлийг нь удирдаж үр өгөөжтэй байхыг шаарддаг. Энэ бүхний эцсийн зорилго бол хүний бие махбодыг эдийн засгийн үр өгөөжтэй болгох явдал…Хүний махбодыг гэсгээх явц дараах хоёр агуулгатай. Үүнд гэмт хэрэг хийсэн хүнд ял эдлүүлэнэ гэдэг бол ганц тэр хүнийг гэсгээх бус бусад нийгмийн гишүүдэд дохио сануулга болж байх ач холбогдолтой болсноороо дан ганц бие мах бодийн цээрлүүлэлт бус сэтгэл санааны агуулгад шилжиж байна.

 

Энэ технологийг ойлгохын тул зангилаа болох эрх мэдэл гэдэг ойлголтыг эрдэмтэн Фукогийн байр сууринаас тайлбарлах хэрэгтэй болно. Эрх мэдэл бол энэ эрдэмтний гол судалгааны бай билээ. Эрх мэдэл гэдэг бол зөвхөн Төр засаг захиргаанд байдаг юм биш, Засаг захиргаанд буй хэдхэн эрхтэн дархтан албан тушаалтангуудын өмч бус. Эрх мэдэл бол хаа сайгүй байдаг бөгөөд хуваагддаггүй, баригддаггүй, өмчлөгддөггүй шинж чанарыг агуулдаг. Эрх мэдэл бол аливаа нийгэм дэх хүмүүс хоорондын хүчний харилцааны цогц хэмээн үзжээ. Өөрөөр хэлбэл эрх мэдэл гэдэг бол нийгмийн эд эс болгонд цаг ямагч илэрч байдаг нэг нь нэгийгээ захирах, удирдах, хөтлөх, дагуулах зэрэг хүмүүсийн хоорондын харилцаа бөгөөд энэ нь эхнэр нөхөр хоёрын, эх эцэг хүүхдийн, Эмч өвчтөн хоёрын, эзэн ажилчин хоёрын ч харилцаанд ч байдаг зүйл ажгуу. Ийм шинж чанартай тул энэхүү эрх мэдлийг дан сөрөг ойлголт гэж үзэж болохгүй. Харин ч эерэг сөрөг тал хосолсон хүний нийгмийн харилцааны байнга хувирч байдаг хөдөлгөөнт сүлжээ мөн. Тиймээс энэхүү эрдэмтний тайлбарлан задласан эрх мэдэл гэдэг ойлголтыг дан ганц хүчирхийлэл, албадлага, дарангуйлалаас тусд авч үзэх хэрэгтэй юм. Эрх мэдэл эрх чөлөө хоёр хоорондоо байнга харилцан үйлчилж, бие биенээ нөхцөлдүүлж, байр сууриа солилцдог нь харагдана.

 

Аливаа хүн эрх чөлөөтэй байх асуудал дээр эрх мэдэл гэдгийг тодорхойлж болно. Эрх мэдэл бол урдаас эсэргүүцэх байр суурийг үүсгэдэг. Жишээ нь Капитализмийн мөлжлөг тэсэхийн аргагүй болж ирмэгц ажилчид хүчээ нэгтгэн тэмцсэнээр ангийн тэмцэл үүсэв. Ижил хүйстнээ сонирхогчдод нийгмийн дарамт шахалт үзүүлэх үед эрх мэдлийн гарт орсон тэдгээр хүмүүс эсэргүүцэл үзүүлж ижил хүйстэний бэлгийн харьцааг хууль ёсоор хүлээхийг шаардав. Төрөх амаржих болон жирэмслэх явцыг орчин үед эмнэлэгийн өвчтөн шиг болгож үр хөврөл олох явдлыг нь элдэв эмээр удирдах боломжтой болгож эм эмнэлэг зайлшгүй мэт болсон нь эмэгтэйчүүд дунд далд хэлбэрийн эсэргүүцэл дургүйцэл үүсгэж эмэгтэйчүүд хоорондоо нэгдэж феминист хөдөлгөөн бий болох шалтгааны нэг болсон. Ийм хэдэн жишээнээс үзвэл эрх мэдэл эрх чөлөө хоёр хоорондоо зөрчилдөж байр сууриа шинээр тодорхойлж байнга хувирч байгаа нь харагдана. Зүйрлэвээс овоо босгоогүй бол шаазгай хаанаас суух вэ? Ийм тул энэ нь эргээд эрх мэдэл өөрөө байр сууриа өөрчлөхөд хүргэдэг.

 

Улс төр, Нийгмийн ухаан болон гүн ухаанд Фукогоос өмнө хүмүүсийн хоорондох харилцааг эрх мэдэл хэлбэрээр авч үзэх тохиолдол ховор байлаа. Голчлон шүүх засаглал засаг захиргаан дээр эрх мэдэл гэдэг тогтдог гэсэн нийтлэг үзлээс Фуко татгалзжээ. Орчин үед хүмүүст эрх чөлөөтэй гэж ойлгуулснаар эрх мэдэл өөрийгөө нууцалж далдалжээ. Хувь хүний эрх чөлөө гэдэг гоёмсог үгэнд итгэсэн орчин үеийн хүмүүс өөрийгөө эрх чөлөөтэй мэт бодох тул тэдний нийгмийн харилцаан дунд эрх мэдэл нуугдаж, байнга хөдөлгөөнтэй, хувирч өөрчлөгдөж байдаг. Эрх мэдэл гэж бодонгуут албан тушаалтангуудыг төсөөлдөг явдал бол өрөөсгөл. Хүн өөрийнхөө эрх мэдлийг ухамсарлах нь туйлын чухал ажгуу. Өөрийнхөө мэдлэг, эрх мэдлийг ухамсарлахгүй бол хүн бусдын эрхшээлд ордог.

 

Эдүгээ нэг нь нөгөөгөө хянадаг хязгаарладаг орчинд бид амьдарч байна. Энэ нэг нь нөгөөгөө хянадаг систем цаг ирэх тусам улам боловсронгуй болж буйг бид мэдэж буй билээ (Хамгийн энгийн жишээ гудамжны камерууд, дүрэм журам, интернет систэм). Бид үүнийг зүй ёсны байх ёстой зүйл хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн шүү дээ. Энэхүү үзэгдэлийн гол шалтгаан бол эрх мэдэл өөрийнхөө  жинхэнэ нүүр царайг нууж чадсандаа байдаг гэжээ.

 

Ингэхээр эрх мэдэл гол оршдог талбар нь эрх чөлөө мөн. Үүний тайлбар жишээ болгож Фуко шорон үүсэх явцаар төлөөлүүлэн үзүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл шоронгийн болон гэсгээн цээрлүүлэх үйл ажиллагааг дүгнэснээр эрх мэдлийн жинхэнэ мөн чанарыг гаргаж ирэх явдал юм. Барууны орнуудад аль 17-р зуунаас авхуулаад хянах цагдах, шалгах, тэнцвэржүүлэх, хуульчлах болон нэг нормд орохыг шаардах үйл явцаар дамжуулан эрх мэдэл өөрийгөө зүй ёсны болгож нийгмээр өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлэхэд хүргэжээ. Энэ бүх үйл явц хааны харгис албадлага биш зүй ёсны тогтолцоо болон хувирчээ.

 

Эрх мэдэл өөрийгөө нууцлах арга нь хүмүүст өөрийг нь эрх чөлөөтэй гэж ойлгуулах явдал мөн. Шорон гяндангийн гол зорилго бол гэмтнийг гэсгээх үйлдэл огт биш харин шоронд ороогүй хүмүүсийг эрх чөлөөтэй хэмээн ойлгуулахын тулд хийгдсэн эд. Ийм тул эрх мэдлийн нүүр царай үнэндээ маш нууц байдаг гэжээ. Нийгмийн гэрээг зөрчихгүй бол та нар эрх чөлөөтэй гэж хэлж байгаа. Шорон гяндан бол энэ итгэл үнэмшилийг төрүүлэх чухал хүчин зүйл юм. Эрх мэдэл хүний эрх чөлөө гэсэн онолоор өөрийгөө нуух арга боловсруулсан нь энэ.

 

 

Хоёр дах дэд бүлэг буюу Тарчилгаа газар авсан нь. Энэ хэсэгт хүний сэтгэхүйн онцлогийг нарийн тайлбарлажээ. Жишээ нь яллах үйл явц ямар учиртай вэ? Эрүүдэн тамлах үйлдэл бол ямарч байсан огт хууль зүйгүйгээр бусдын бие махбодыг зовоох явц биш. Энэ бол бүхэл бүтэн техник болж хөгжжээ. Энэхүү эрүүдэх үйл явц яагаад тамлан тарчлаах утгыг агуулдаг вэ? Хүний бусдад учруулсан сэтгэл санааны эсвэл бие махбодын хор хохирлыг буцаан ялтанд нь хохирогчийг төлөөлөн ял эдлүүлэнэ гэдэг үйл явцын сэтгэл зүйн процесс хэрхэн ямар үр дүнд хүргэдэг вэ?

 

Хоёр дах гол бүлэг буюу Шийтгэл

 

Аж үйлдвэржилт эхэлсэн 18-р зууны үеэс Европод рационал сэтгэхүй зонхилж шинжлэх ухааны нээлтүүд ар араасаа цуварч эхлэх үед Франц улс хаант засаглалаа унагаан Парламэнт засаглал эрчээ авсэн үеэс эрүүдэн тамлах явцыг нийгэм дургүйцэж хүлээн авдаг болжээ. Гэвч хүний хэрцгий чанар, эрүүдэн тамлах үйлдэл устаж үгүй болно гэж байхгүй. Нууц далд хэлбэрт шилжин энгийн хүмүүсээ сахилга бат хууль журам сахихыг шаардаж зохион байгуулалтад оруулж эрх чөлөөний талаарх суртал ухуулгуудаа олшируулсан тэрхүү үетэй зэрэгцэн эдийн засаг болон улс төр шүүх засаглалуудын олон онолууд ар араасаа цуварч гарч ирсэн байдаг.  Ингээд шууд бусаар бүхэл бүтэн олон дамжлагатай байгууллагуудаар дамжуулан эрүүдэлтээ үйлддэг болсон.

 

Эрх мэдэл 2 төрлийн технологи хэрэглэдэг :

 

–       Сахилга батжуулах (quadrillage disciplinaire),

–       Эрх тэгш бусын эдийн засаг (Economie des illégalismes).

 

Бүх хууль зүйн байгууллагууд энэ 3 технологийн үндэслэл дээр тулгуурлан оршин тогтнодог. Энэ номын гол дэвшүүлсэн асуудал энэ бүлгийн эцэст буюу эхлээд олон түмэнд нээлттэй шууд ил биетэйгээр тамладаг процесс олон дамжлагатай олон хууль дүрэмтэй нууц байдалд орсон бэ? Нийгмийн халамжын буюу Хүмүүнлэгжүүлж хүнлэгжүүлсэн суртал үнэндээ бол нийгмийг бүхэлд нь сурталжуулах улс төрийн хэрэгсэл хэмээн нэрлэсэн байна.

 

 

Гутгаар бүлэг буюу сахилга бат

 

Эдүгээ бидний амьдарч буй нийгэмд сахилга бат, эмх цэгц, дэг жаяг, дүрэм журам бол байх ёстой гэж үздэг, үүнийгээ ч орчин үед хүмүүс соёлжсон хөгжсөн гэж үзэж зүй ёсоор хүлээн зөвшөөрч бусдад тулган хүлээлгэдэг болсон билээ. Гэтэл энэ бүхэн яг ямар учиртай хүний оршихуйд гарч ирсэн бэ? Цаанаа ямар мөн чанартай вэ гэдгийг тайлбарлан ойлгох нь чухал билээ. Эрх мэдэл хэрэгжих талбар бол эрх чөлөө хэмээн дүгнэсэн бол эдүгээ эрх мэдлийн бааз суурь гол үндэслэл бол мэдлэг[6] юм.

 

Эрх мэдлийн зэрэгцээгээр Фукогийн лавшруулан судалдаг судлагдахууны нэг болсон мэдлэг хэмээх ойлголт энд гарч ирж байна. Мэдлэг гэдгийг монгол хэлнээ хөрвүүлэн буулгахад бас амаргүй байлаа. Мэдлэг чадвар уу? Судалгаа ухаанаас ургасан мэдлэг үү? Мэдлэг гэдэг бол чадвар гэсэн ойлголтыг давхар агуулж байна. Чадваргүй хүн чадвартай хүнийхээ эрхэнд байдаг. Мэдлэг бол мөн л дээшээ ургадаг цогцолсон пирамид бус хүний өдөр тутмын оршихуйд байдаг эд билээ. Мэдлэгийн талаар Фуко Мэдлэгийн эрэл хайгуул малтлагаа хэмээх бүтээлдээ илүү тодорхой өгүүлсэн байдгийг тусад нь үзэх хэрэгтэй болов уу.

 

Төгс төгөлдөр удирдагдсан төгөлдөржсөн нийгэм гэдэг бол цэвэр утопи мөн[7]. Дээрх өгүүлсэн дүгнэлт дээрээ үзхүл энгийн эрх чөлөөт хүмүүс бид ч нэг төрлийн өөрсдийн бүтээсэн соёл иргэншлийнхээ шоронд амьдардаг. Жинхэнэ шоронд суугчдаас юугаараа ялгаатай вэ гэвэл өөрсдийгөө эрх чөлөөтэй байна гэж боддог. Ямар ч хүн үргэлж өөрөө эрх мэдлээ өсгөхийн төлөө байдаг нь эргээд нийгэмдээ эрх мэдэл бол энгийн зүй тогтол гэж хүлээн зөвшөөрөх орчныг үүсгэжээ. Бид яагаад шорон шиг зохион байгуулалтад амьдарч байна вэ гэвэл хүн болгоныг нэг статус байр суурь, үүрэг хариуцлага оногдуулж албан тушаал ажил мэргэжил эзэмшүүлснээр хүн болгон нэг төрлийн мэргэшил, үүрэгтэй болж хүний нийгэм тэр чигтээ сахилга батын хүлээсэнд орсон. Тус тусад нь салгаж анги давхарга үүсгэж хоорондых нь харилцааг сахилга бат дүрэм, эмх журмаар зохицуулдаг. Хүмүүсийг хэрэгтэй хэрэггүй хэмээн ялган дугаарлаж хэрэгтэй гэгдсэн хүмүүсийн бие махбодод хөрөнгө оруулж (боловсрол эмнэлэг гм)хэрэггүй гэсэн хүмүүсийг ялган салгаж хорьдог (Жишээ нь галзуу хүмүүс)[8]. Товч тодорхойгоор өгүүлбэл сахилга бат гэдэг бол олон жижиг техникийн иж бүрдэл. Шорон гэгч тэгэхээр үйлдвэрүүд, сургуулиуд, цэргийн отряд, эмнэлэгийхэнтэй яг адил бүтэц, зохион байгуулалттай, мөн чанартай. Нэг хүн тэгэхээр эхээс төрснөөсөө авхуулаад нэг шоронгоос нөгөө шорон дамжсаар явдаг.

 

 

Дээр дурьдснаар Эрх мэдэл Мэдлэг дээр суурилаж байна[9]. Эрх мэдлийн нүүр царайг нэг бүрчлэн дүрслэн үзүүлснээр мэдлэг мэдэцтэй хэрхэн нягт холбоотойг батлан харуулах явдал юм. Өөрөөр хэлбэл мэдлэг эрх мэдэл хоёрын холбоо харилцан үйлчлэл бол энэ бүтээлийн бас нэг зангилаа билээ. Мэдлэг бол эрх мэдлийн хэрэглэдэг стратегийн загваруудыг тодорхойлдог. Үүний зэрэгцээ эрх мэдэл нь эргээд мэдлэгийн орон зайг бүрдүүлж өргөжүүлж байдаг гэжээ. Бодит жишээ татвал илүү ойлгомжтой болов уу. Эмч хүн олон жил суралцаж анагаах ухааныг эзэмшснээрээ өвчтөнөө эмчлэх чадвартай болдогийг өвчтөн нь зүй ёсоор бүрэн хүлээн зөвшөөрч өөрийнхөө биеийг эмчдээ даатгах хэмжээнд хүрдэг. Хэрэв энэ эмч гэгдэх хүнд хүн анагаах мэдлэг байгаагүй бол энэ хүн өвчтөнийг эмчлэх эрх мэдэлгүй. Энэ бүх үйл явц орчин цагийн нийгэмд хаа сайгүй илэрч буй бөгөөд байх ёстой хэмжээнээсээ хэтрэх хэмжээнд хүрээд байгаа нь ойлгомжтой. Хөрөнгө оруулагчдыг аваад үзье. Гадна дотны Хөрөнгө оруулагчдын хамгийн эцсийн зорилго бол оруулсан хөрөнгөө үр ашигтай эргээд буцааж авах. Хөрөнгө оруулагч нар хуралдаад нэг хүнийг сонгож ашигтай болгох явцаа даатгалаа. Тэгээд даатгаад хаячиж байгаа тул тэр хариуцлагыг хүлээсэн захирал ямар аргаар хэнийг хохироож хэрхэн ашигтай ажиллуулах нь хөрөнгө оруулагчдын нүднээс далд явагддаг. Тэр хүнч хурлаар сонгогдсон эрх мэдлээ зүй ёсны болгож зөвтгөхийн тулд өөртөө буй мэдлэг чадвараа ашиглаж юу ч хийхээс буцахгүй байдалд хүрдэг.

 

Эрх мэдэл хаа сайгүй үргэлж байнга энд тэнд оршиж бүхний өмнө ил байлгадагч өөрөө нууц байдалд оршдог (Паноптизм)[10]. 1791 онд Бэнтхам гэдэг хүний боловсруулсан шоронгийн зохион байгуулалтыг нэрлэхдээ Өөрөө харагдахгүйгээр бусдыг хянаж байдаг систем боловсруулсныг Паноптизм гэдэг. Бэнтхам Английн шоронгуудад ийм систэм архитектор гаргаж өгсөн нь эдүгээгийн эрх мэдэл оршин тогтнодог хэлбэрийн маш тодорхой жишээ болж буй нь энэ ажээ. Бөөрөнхий хэлбэртэйгээр олон өнцөгт нь байрлуулснаар хоригдож буй улсыг нэг зэрэг дээрээс өөрөө харагдахгүйгээр хянаж цагдаж байх боломж Бэнтхамын архитекторчлолын ачаар үүсчээ. Эдүгээ энэхүү технологи газар авч энгийн нийгэмд халдварлаж энд тэндгүй интернет сүлжээ, элдэв камераар алсаас хийгддэг болсныг бид дээр өгүүлсэн. Ийнхүү Эрх мэдэл гэгч алсаас байхгүйгээр хаа сайгүй оршдог, ямарч нүүр царайгүйгээр харж хянаж тандаж байдаг бөгөөд энэ үйл явц хүмүүсээр өөрсдөөр нь зүй ёсны хэмээн зөвшөөрүүлэн хийлгэдэг. Ингээд нийгмийн нэг төрлийн хүлээсэнд байлгадаг.

 

Паноптик систем явсаар байгаад нормжиж дүрэмжиж хуульчлагдаж сахилга батажсан нийгмийн анхны загвар болж үлджээ. Энэ паноптик шоронгийн загвар нь номны голд байдаг бөгөөд үүнийг тусад нь энэхүү товчлолдоо хавсаргав.

 

Нийгмийг эрх мэдлийн эрхшээлд оруулахад сахилга бат, дэг журам асар их үүрэгтэй хэрэгсэл болдог нь тодорхой тул Фуко бүхэл бүтэн бүлгээ Сахилга бат хэмээн гарчиглаж нарийн шинжилсэн нь энэ бүтээлийн 3-р бүлэг юм. Эмх журам сахилга батын үүсэл хөгжил нь эдийн засаг, шүүх засаглал, улс төрийн, шинжлэх ухааны хөгжилтэй шууд холбоотой. Сахилга бат гэгч нь эрх мэдлийн хэрэглэдэг арга хэрэгсэл. Энэ техник 3 шалгуурт захирагддаг (Улс төр, Эдийн засаг болон шүүх засаглал). Эрх мэдэл ийнхүү сахилга бат гэгч арга барилаараа дамжуулан эхлээд нүүдэллээд баригдахгүй байсан ард иргэдийг нэгтгэх гэсэн шалтгаанаар тоолж тоймолж ялгаж салгаж газар заан суурьшуулж тэндээс гаралтай хэмээн итгүүлж 18-р зуунаас эхлээд аюултай өсөж үржсэн ард иргэдийг сургууль соёл нэрээр хянах тогтолцоо бүрдүүлсэний гол зорилго бол эцэсдээ бүгдийг нь хянах явдал. Иймхүү хүүхэд сургуульд цэцэрлэгт орох мөчөөсөө эхлэн эрх мэдлийн хүлээсэнд орох явц эхэлж байгаа юм.

 

Эхлээд сахилга бат шорон, цэргийн отряд, эмнэлэг, сургууль хэмээх байгууллагуудад зарчимжиж үүссэн бөгөөд гол зорилго нь хүний мах бодыг дуулгавартай захирч элдэв эсэргүүцэлгүйгээр үр ашгаа өгдөг механизм болгоход чиглэдэг. Улам боловсронгуй болсон сахилга бат өнөөдөр Хүний өдөр тутмын амьдралд шингэж цаг завыг нь зохицуулж, алхах гишгэхийг нь тааруулж хөдлөх орон зайг нь заадаг. Иймээс ч цаг завыг болон орон зайг хүртэл ашигтай байлгах орчинг хүнээс шаарддаг болсон. Цаг бол мөнгө хэмээх ч суртал явагддаг болсон. Ингэж явагддаг болсон систем дээр ажиглалт хийж бүхэл бүтэн мэдлэг гаргаж авсныгаа эдүгээ социологи, нийгмийн сэтгэл судлал гэх мэтээр нэрлэдэг.

 

 

Эцэст нь дүгнэж хэлбээс :

 

 

Эрдэмтэн Фуко бол өөрийгөө улс төрийн онолч биш, философич ч бас биш гэдэг бөгөөд өөрийнхөө улс төрийн байр суурийг илэрхийлсэн бүтээл бичээгүй нэгэн билээ. 1984 онд 57 насандаа таалал төгссөн энэхүү эрдэмтэн эдүгээ дэлхийн олон эрдэмтэдийн бөгөөд нийгмийн шинжлэх ухааны бахархал болсон нэгэн билээ.

Энэ хүний бичлэгт схемчилж системчилж үечилсэн элдэв арга барилын хүлээс гэж байхгүй. Гэтэл монголын нийгэм судлаачид математик тоо бодож байгаам шиг системд оруулж онолын царанд хүлж гаргалгаа гаргав гэх гээд байдаг. Фукогийн бичлэг бол хэт нийгмийн сэтгэл зүй судлалын өнгө төрхийг агуулах боловч хүний нийгэмд цаг хугацааны туршид аюултай газар авч буй хөгжил дэвшил нэрээр улам боловсронгуй нууц хэлбэрт орсон эрх мэдэл гэгч юмны хувьсгал газар аван дэлгэрч, эрх чөлөөний талаар элдэв суртал гаргаж, угтаа бол хүнийг эрх чөлөөнөөс нь холдуулж боолчилж буйг үзүүлжээ. Ингэж үзүүлэхийн тулд эхлээд шорон гянданд эрүүлжүүлэх хүмүүжүүлэх нэрээр залхаан цээрлүүлэх гэсгээн тамлах үйл явцын хувьсалаар жишээ авчээ.

 

Харахад энэ ном зохион байгуулалттай мэт боловч ганц л зүйлийг яриад явдаг. Өгүүлбэр бүр нь жинтэй санагдавч ганц л асуудлыг тойруулан шинжилдэг. Энэ бол хүний нийгмийн өвчин болох эрх мэдлийн хүлээс нэг төрлийн шорон шиг юманд суугаад явдагаа хүмүүс мэддэггүй.

 

 

За ийм л байна даа. Миний товч танилцуулага хэтэрхий богино бас зарим асуудлуудыг нь орхигдуулсан байж болох талтай шүү. Орхигдуулсан ойлгоогүй юм байвал нэмээрэй. Энэ бяцхан товчлолыг бичихэд хэрэгтэй зөвлөгөө туслалцаа үзүүлсэн Андодоо баярлалаа. Удахгүй өөрөө үүнээс хэд дахин илүү сайн агуулгатай нийтлэл бичиж танилцуулна байх.

 

 


[1] Michel Foucault, Surveiller et Punir, Gallimard, 1975.

[2] Noam Chomsky (1928), Thomas Kuhn (1922), John Rawls (1922), Jurgen Habermas (1929) Jacques Derrida (1930) гм.

[3] 1968 оны хавар бол Францын орчин үеийн түүхэд гарсан асар том өөрчлөлт эхэлсэн үе юм. Орон даяар хамарсан ажил хаялт гэнэт явагдаж засаглах аппаратуудын хүнд суртал хэт дарангуйлсан эрх мэдлийн эсрэг тэмцэж нийгмийн олон салбарт болон хүмүүсийн ухамсарт өөрчлөлт гарахад хүргэсэн чухал үе билээ.

[4] Энэ бүтээлийн үндсэн томъёолол болох Бие махбодийн бодлогот технологи гэдэг үг монгол хэл дээр орчуулахад туйлийн хэцүү. Үндсэн утга нь хүний бие мах бодийг удирдан захирах үйл явц бодлоготойгоор бүхэл бүтэн технологи болж хувирсан гэсэн утгыг илэрхийлж буй.

[5] J. Donzelot, La Police des familles, Paris, Minuit, 1977 ; Ph. Meyer, L’Enfant ou la Raison d’État, Paris, Seuil, 1977 ; P. Lascoumes, Prévention et contrôle social, Paris, Masson, 1978 ; R. Castel, L’Ordre psychiatrique, L’âge d’or de l’aliénisme, Paris, Minuit, 1976 ; G. Deleuze et F. Guattari, L’Anti-Œdipe, Paris, Minuit, 1972.

[6] Savoir буюу Knowlegde нь монгол хэлэнд буух хэцүү байлаа. Мэдлэг гэдэг юу вэ ? Мэдлэг чадвар уу ? Мэдлэг ухаан уу ? Мэдэцийн цогц уу ? Мэдлэгийг бид дараагийн нийтлэл болох Мэдлэгийн эрэл хайгуул номонд тусгайлан авч үзнэ.

[7] Яг ийм дүгнэлтийг манай  үндэсний эрдэмтэн С.Дулам гуай Хүмүүний сүйрэл хэмээх өгүүлэлдээ тодорхой дурьдсан байдаг.

[8] Michel Foucault, Histoire de la Folie à l’âge classique, Gallimard.

[9] Энэ талаар дэлгэрэнгүй уншия гэвэл Michel Foucault, Power ; from Essentiel Works  of Foucault 1954-1984, edited by James D.Faubion, The new Press, New York, 1997.

[10] Jeremy Bentham гэж утилитарист эрдэмтэн анх гаргаж ирсэн зурагийг Мишэл Фуко боловсруулж энэхүү үгээр хоёр ойлголтыг уялдуулан гаргаж иржээ. Үүнд Паноптизм бол шоронгийн зохион байгуулалтын онол бөгөөд дараагийн утга нь иргэд хүмүүсийг эмх журамд оруулан сахилга батаар сургаж хянах цогц үзэгдэл.

Publicités

Күнз өвгөний тухайд

Күнз өвгөний тухайд

Күнз гэдгийг нь ойлгохгүйгээр Хятадыг « ойлгоно » гэж байхгүйм шив дээ. Төрж өссөн орчин, нийгмийн статус, өөрийнхөө үйлийн үрийг дуугай үүрээд номхон яв, аливаа нийгэм чинь дор бүрдээ машины эрэг шураг шиг эд эс бүр нь байр байрандаа ажиллаж байж зүй тогтол нь биелдэг  гэж « номлодог », дарангуйлалыг зөвтгөн суртчилсан, өөрсдөд нь яг таарсан, дорнын хүлцэнгүй новш чанарын « номлол » гэж би өнгөц ойлгодог байсан чинь бас яг тийм биш болоод явчлаа. Ямар ч байсан Хятадын үе үеийн эрх баригчид энэ номлолыг шалгаруулаад янз янзаар тайлбарлаад баяжуулаад ирсэн юм байна. Эдүгээгийн БНХАУ ялангуяа Күнз өвгөнөө бүүр маркетинг болгочихсон юм байна. Ядраад ирэх тусам ямар нэг бардам имиж үүсгэж зууралдах нь жижиг буурай улсуудад элбэг тохиолддог үзэгдэл (Жишээ нь Монголд бол Чингис). Гэхдээ эдүгээгийн БНХАУ-д энэнтэй ноцолдох том шалтгаан байна гэж үзээд хорхой хүрээд хэдэн юм уншсанаа сийрүүллээ шүү.

Өөрөө МЭӨ 500 жилийн өмнө амьдарч байсан гэгдэх боловч намтар нь 400 жилийн дараа бичигдсэн гэнэ. Христийн Библи хэзээ хэн нь бичсэнийг мэдэхгүйтэй адил Күнзийн сурталын баримжаа гэгдэх Күн багшийн Lunyu «Яриа? » хэн бичсэн нь тодорхой бус. Ямарч байсан энэ хятадууд Күнз гэгчээ өөрсдөө өөртөө тохируулж авч өөрсдийгөө зөвтөгөөд байдаг тул энэ Күнз өвгөний миф болчихсон шахуу юм нь өдий хүртэл он цагийн шалгуур даваад ирж чадсан юм байна. Күнз өвгөн чинь яг тэр Күнзийн сурталаа бичсэн хүн мөн юм уу ?

Тэр Хан үндэстэн (МЭӨ221) нь анх дайтаж эзэлж улсын эрхэнд гараад дараа нь өөрсдийнхөө байр суурийг баталгаажуулах гэж ард иргэдэдээ энх тайвныг тогтоохын тулд л Күнз өвгөний номлолыг түрий бариад яваад байсийм биш үү ? Ямарч байсан энэ дайтагч байлдагч цэргийн муйхаруудад төр барих урлагийг ойлгуулаад ирж чадсан нь энэ өвгөний « гавьяа » байж.

Нийгэмд хоорондоо арцалдахгүйхэн шиг тус бүрдээ үүрэг ролтой яваад байвал төр улс тогтвортой явна гэдгийг нь ойлгуулж чадаад ирсэндээ юм биш үү ? Заавал дайтаж эрх мэдэлд хүрхээсээ илүүтэй юм судалж мэдэж цаад учрыг нь тунгааж чадвал хүн өөрөө хөгжиж дэвшинэ гэдгийг нь ойлгуулсан юм уу ? Сатай сайдын үг байдаг ш д. Ахайтан дээдсийн арван эрдмийн хамгийн дээд нь Албат иргэдээ асран тэтгэх гэж. Тэрнийг ойлгуулах зорилгоор тэр Яриа гэдэг нь эрдэмт хүн (Junzi) хүнээ хайрлах хүндэтгэхийн чухлыг (Ren) яриад эхэлж байна. Үүний тулд суралцах хэрэгтэй гэнэ. Эрдэмт хүн болоход ёс (Li) хэрэгтэй гэнэ. Үүн дээр (Xiao) залгамж тогтолцоо байх ёстой гэнэ. Өөрөөр хэлбэл ах захаа мэдэж байх ёстой гэнэ. Гол нь энэ бүгд тэнгэрийн хуульд (Dao) захирагдах ёстой гэнэ. Ийм л бүтэцтэй юм уу даа. Энэ бүгд нь Junzi д бүрдвэл төгс төгөлдөр болно гэсэн юм байна ш д.

Күнзийн номлолыг бүрдүүлэгч гэгдэх 5 сонгодог сурвалж байдаг юм уу даа.

Yiking хүмүүний амьдралын утга ертөнцийн зүй тогтолтой холбогдох нь, Shijing зөв хүний мөн чанар, Shujing өвөг дээдсийнх нь төрөө бариад ирсэн ёс, Ёс заншлынх нь номлол Liji, Хавар Намрын улсын түүх (Chunqiu), Сүүлдээ бүүр 13 болсиймуу даа. Ямарч байсан энэ Күнзийн суртал тов тод тогтчихсон юм гэж байдаггүй л юм шиг.

Франц өвгөн эрдэмтэн Léon Vandermeersch Күнзийн сурталыг товчхон тайлбарлавал Күнзийн хувьд эрх мэдэл гэдэг бол юуны өмнө улс төрийн гэхээсээ илүүтэйгээр ёс суртахууны гэсэн утгатай гэнэ. Энэхүү ойлголт нийгмийн дэс дараат үзэл дээр тулгуурлах бөгөөд энэ бүтэц нь гэр бүл танил талын хүрээнд явагддаг гэж байгаам. Энэ бүтэц бол эрх тэгш ёс гэдэг ойлголтыг мэдэхгүй боловч харин ардчилсан тогтолцоо бол мөн гэж дүгнэж байна. Яриаг бичсэн Күнзийн шавь нар бол ухамсрын талыг нь сонирхож байсан харин тэр түрүүн өгүүлсэн 5 сонгодог гэдэгт нь улс төрийн утга агуулга нь байдаг гэнэ.

Күнз өвгөн чинь дайн байлдаант үед амьдарч байсан тул тэнгэрийн зараалаар хаант улс сүр хүч нэр төрийг дахин сэргээх ганц хүн хэмээн өөртөө итгэлтэй явж байсан өвгөн шиг байгаам. МЭӨ 11-р зууны үед оршиж байсан Зуугийн хаант улс газар нутгийн харьяалалаар бус гэр бүлийн харьцаанд тулгуурласан улсыг үүсгэж байж. Ингэх нь байгалийн зүй тогтолтой ойрхон тул илүү бат бөх гэж байгаам даа. Энэ чинь л энэ Күнз өвгөний “ухаант” бодож олсон юм нь биш үү. Байгалийн зүй тогтолт зүйл илүү бөх гэж үзсэн нь л сонин байна ш дээ.

Гэхдээ энд нэг хүний нийгмийн хууль байгаа юм.

Уул усны ойр нь дээр

Ураг садны хол нь дээр.

Тэгэхээр энэ Күнз өвгөн чинь шал дэмийрсэн юм уу гэж асууна биз дээ. Тэгвэл энэ асуудлыг голчлон ёс үйлджлтийн хэлбэрт байсан гээд байгаам даа. Энэнийг тайлбарлахад хятадын нийгмийн суурь мэдлэг тэр ёс мос гэдгийг нь мэдэх хэрэгтэй, тэр нь надад алгаа. Сорри.

Гэхдээ энд нэг гоё юм байна. Энэ нь том удирдагч хүн дараах 4 дутагдалаас хол явах хэрэгтэй гэнэ. Үүнд

–       Дангаар ноёлох

–       Хэлмэгдүүлэх

–       Ямар ч баримжаагүй далбаганах

–       Хэрэггүй зүйлийг новшрон нарийлах

Манай удирдагчид үүнийг уншдаг болоосой. Удирдагч хүн өөрийн эрх мэдлийг сансар нийгмийн дэг тогтолцоонд үйлчлэхээр ашигладаг байх ёстой. Дээд тэнгэрийн зарлигаар эцэг нь хүүгээ, хүү нь эцгийнхээ алдааг залруулж явах ёстой байсан гэнэ. Гэвч эдүгээгийн Хятадад ийм юм огт байхгүй. Хоёулаа хуйвалдаад л улам төөрөгдөөд байгаа биз дээ.

Тэгэхээр энэ барууны ардчилал гээд байгаа үзэл сурталтай хэр нийцэж байна вэ гэдэг нь сонин байна.

Күнз бол сурталаа ёс заншлаар бататгагдаж ирсэн нийгэм гэр бүлийн үнэ цэнэ дээр тулгуурласан ухаан ухамсрын ертөнцийн ойлголт гэж гаргаж ирсэн юм бол эдүгээ үеийн моод болсон ардчилал гэдэг ойлголт бол цэвэр улс төрийн ойлголт биз дээ. Тэр тэнгэрийн хууль гэгчээрээ далимдуулаад дарангуйлагчдыг гаргаад ирж байгаам. Гэвч хамгийн сонин бол ард түмнээр дамжуулан тэнгэр хүслээ илэрхийлдэг гэж Mencius бичээд байгаам.

Тэгэхээр энэ бол одоогийн “туйлын үнэн” болсон ардчилал гэдгээс нэг их дутаад байх үзэл суртал биш л байна ш д.

Нанхиад хүний оюуны сан гэж нэг иймэрхүү юм биш үү.

Ардчилал гэдэг бол ямар ч засаг захиргаагүй болсон мөнгөний нийгмийн хамгийн чухал суртал. Энэ чинь жижиг улс гүрнүүд болон чадалгүй улсуудыг нь үнхэж хаяж хооронд нь муудалцуулаад баялагийг нь аваад явчих технологийн угтвар нөхцөл мөнөөс мөн бөгөөд энэ засаг захиргаагүй болсон энэ суртал одоо бүүр давраад байгаль эхийгээ сүйтгээд байгаа биз дээ.

Күнз Ардчилал хоёроос өөр юм байна уу? Байна. Энэ бол манай монгол нүүдэлчин амьдралын хэв маяг. Нүүдэлчин хүн хэнд ч дарлуулж хэнд ч завшуулж явах шаардлагагүй. Нүүдэлчин хүн дургүйгээ хүрвэл нүүгээд явчихна биз дээ. Энэн шиг үнэн ардчилал хүний эрх гэж хаана байна?

Хятад триллер

 

Цэвэр усны хурц доголдолд орсоор яваа, эдийн засгийн өсөлт саармагжсан, интернэт блог facebook-ээр нам төрөө сэм сэмээр шүүмжлэх нь олширсон хятад залуустай, улс төрийн товчоо нь дотроо тэмцэлтэй ийм л улсыг 2012 оны 10 сард Ху Жинтао залгамжлагч нартаа хүлээлгэж өгөх гэж байна даа. БНХАУ одоогоор цаашид яаж ч эргэж болох хямралтай боловч энэхүү улс нийгмийн халамжийнхаа тогтолцоонд бага багаар гаргасан амжилтыг[1] нь үгүйсгэх гээгүй байнаа. Манайх ч яахав архи уу гээд дэмий мөнгө тараачиж байна. Урд хөрш бол Нийтийн Эрүүл мэндийн болон тэтгэвэрийн сандаа хуримтлал үүсгэн социалист хөрөнгө оруулалт хийсээр явна. Ажлын байр үүсгэх нь нийгмийн хямралаас хол явах хамгийн “шалгарсан” арга тул нийт 600 тэрбум доллар заржээ.  Энэ хөрөнгө оруулалт бас дандаа эерэг үр дүн дагуулаагүй ч ерөнхийдөө бол зөв зүйтэй.

Гэвч…

Цаг наргүй ажилладаг жирийн ядарсан иргэд шинэ цагийн онгироо баячуудын хооронд дэндүү их ялгаа улам гарсаар байна. Хятад нийгмийн хамгийн өвөрмөц нь маш их үндсэрхэг бардам чанар. Аливаа нийгэмд байдаг үндэсэрхэг үзэл нь цаанаа ганцхан л утгыг агуулж байдаг.  Ядрах тусмаа ямар ч улс гүрэн болоод хувь хүн бардам байдаг сэтгэхүйн тогтолцоотой.

Үндсэрхэг үзлээ ямар ч нийгэм 2 янзаар илэрхийлдэг юм. Эсвэл бардамналаар эсвэл өөрийгөө өмөөрдөг юм. Саяхан хятадууд чигчийн чинээ арлаас болж филиппинүүдтэй яаж харьцснаас л харж болно. Нэт дээр филиппинүүдийг төрөл төрлөөр “доромжилсон” үзэгдэнэ. Хятад хүн бүр нулимахад Филипинн арал живэх юм гэнэ.

За энэ ч яахав би гол нь Бо Силайгийн талаар ярих гэсэн юм. Холливудын овсгоотойхон найруулагч бол саак полар кино хийчмээр үйл явдал сая болж өнгөрөв. БНХАУ-н улс төрийн Товчоонд ирээдүйн Хятадыг удирдах 9 динозаврийн нэг гэж төлөвлөгдсөн Бо Силай хэмээх 62 настай, улаан хувьсгалч эцэгтэй Чонгун хотын улс төрийн хорооны дарга асан энэ этгээд хятадын хувьсгалын ахмад зүтгэлтэн эцгийнхээ нөлөөгөөр улс төрд нэр хүндтэй “халдашгүйд” тооцогдсоор ирсэн. Хятад “Кеннеди” хэмээн барууны хэвлэлүүдэд цоллуулсан энэхүү эр дотор хүнд цөөн тохиолддог хөнгөн шингэн наргианч илэн далангүй зантай.

Сая 2012 оны 3 сарын 15-нд БНХАУ-н засгийн газар Чонгун хотын Намын үүрийн хорооноос энэ хүнийг авч хаяв. Албан ёсны мэдэгдэл нь : “Нөхөр Бо Силай сахилга бат дэг журмыг ноцтой зөрчсөн тул Коммунист Намын хорооноос энэхүү этгээдийг Улс Төрийн Товчооноос хасахаар шийдвэрлэв” гэжээ[2]. Энэнээс илүү тайлбар албан ёсны эх сурвалжууд өгсөнгүй.

Харин хятадын нэтээр facebook, twitter-ээр дамжин олон мэдээлэл сэнсац цуварч гарлаа. Энэ хэл амыг хаах гэж эрх баригч нар нь нийт 26 вэбийг хааж, элдэв комментуудыг устгаж үзэлцэв. Учир нь Бо – гийн баруун гар болсон цагдаагийн дарга Ван Льюжин нь Бо-гийн эхнэр Гу Кайлайг англи иргэнийг “хорлож” алсан хэмээн сэжиглэснээр Бо Силай энэ хэргийг хаах гэж оролдсноос[3] Ван Льюжин ажлаасаа халагдан боловсролын хэлтэсийн даргаар томилогдон очсон гэнэ. “Томилсон” хүн нь мэдээж Бо. Хэлмэгдэхээсээ айн Ван Льюжин АНУ-ын консулын газар гүйж очин орогнол хүссэнээр үйл явдал идэвхтэй өрнөлөө.

Гэтэл гэнэт цочроосон үйл явдал болсон нь Бүх Хятадын төв хорооноос Бо-г намын үүрийн үүрэгт ажлаас нь чөлөөлж энэ хүний улс төрийн карьер дуусгавар болсон байна.

Авгай нь хүн алсан хэрэгээр шоронд сууж байна. Бо одоогоор лааз өшиглөж байна. Хувь заяа нь хааш эргэх нь мэдэгдэхгүй байна. Энэ үйл явдал интэрнэт хэрэглэгч хятад залуус барууны хэвлэлүүдийн амны зугаа болсоор 2 сар өнгөрсөний эцэст “дуусгавар” болов.

Хамгийн гол нь энэ үйл явдал маш том юмны илрэл болж байгаа юм. Улс орноо сүүлийн 10 жил “эвт ёсоор” удирдаж ирсэн Ху Жинтао, Вэн Жибао 2 халаагаа өгөхөөс хэдхэн сарын өмнө ийм юм болно гэж зүүдлээгүй нь лавтай. Энэ бол КН-ы дотор болж байгаа зөрчил болон Төрд нуугдсан авилгалын том илрэл хэмээн хайкэр хятад залуус болон барууны хэвлэлүүд шуугисаар. Вэн Жибао ч өөрөө ил мэдэгдсэн нь – Хэрэв бид улс төр эдийн засгийн эрс шинэчлэлүүдийг хийхгүй бол соёлын хувьсгал маягийн түүхэн эмгэнэлүүд явагдаж болох талтай, хуруу дарам цөөхөн Хятад банкууд хэтэрхий амархан мөнгө олж байна, банкны монополыг устгая  хэмээжээ.

Дэглэмээ болон хятад төрийн капитализмийн дутагдалт талыг шүүмжилсэн ил далд, явган нүцгэн яриа сүүлийн үед олширсон нь бол үнэн. Бо-гийн авгай өөрийнхөө нөхрийн захирсан хотын том том албан тушаалуудын мөнгөөр худалддаг байсан гэнэ. Албан тушаал наймаалцсанаар тэрбумтан болсон гэнэ. Хоёр хүүхдээ өндөр үнээр Англид хувийн сургуульд сургаж байсан гэнэ. Бо-гийн эхнэр тэр англи эр хоёр хайр сэтгэлийн холбоотой байсан гэнэ. Төрийн эргэлт явагдах шахсан гэнэ. Намын төв хорооны 9 гишүүний нэг болохын тулд тавьсан урхиндаа өөрөө орчлоо гэнэ. Бо Америкуудад худалдагдсан байсан гэнэ. Өчнөөн юм нэтээр “яригдав”.

Ямар ч байсан 26 сайт хаагдаж 10 хүнийг турхирсан хэргээр баривчлав[4]. КН-ы сүр хүч одоохондоо хямралтай ч бат бөх байна. Хятад “ардчилагдаад” сүр бадруулах нь ч хаашаа юм, ямар ч байсан нийгэм нь ялангуяа залуучууд нь өөрсдийнхөө байр суурийг илэрхийлэх сонирхолтой болсон байна.

Ирэх 10 сарын хурлаар эрх баригчид нь солигдоно. Шинэ эрх баригчид нь нийгмээ өөрчлөх гэж зүтгэхгүй дэглэмээ улам батжуулахыг л эцсийн зорилгоо болгоно.

Хамгийн гол нь Монголын талаар баримтлах бодлогод ямар ч өөрчлөлт гарахгүй…


[1] The Lancet, vol. 379, mars 2012

[2] AFP 2012 оны 4 сарын 11

[3] Ройтер агентлаг, 2012 оны 3 сарын 22нд мэдээлэв.

[4] AFP 2012 оны 4 сарын 11

Цөмийн хаягдал гэгч юу болоод өнгөрөв?

2011 оны 3-р сарын сүүлээс эхлээд түгшүүрт аймшигт нэг мэдээлэл Монголчуудыг цочроогоод авлаа. Угаасаа ч Монголчууд сэтгэл түгшээсэн скандал мэдээлэлүүдийг сонссоор байгаад дөжрөөд хальширдаг болсон байсан ч цөмийн хаягдалын энэ шуугиан олон түмнийг бүүр улам гомдох үзэн ядах байдалд оруулав. АНУ-ын цөмийн асуудлаар гадаадтай харилцах 123 зөвшил гэгчийн мэргэжилтэн Гросманн гэгч нөхөр Монгол АНУ хоёр улс хамтарч цөмийн үйлдвэрээс гарах цацраг идэвхит хаягдалыг булах талаар хэлэлцээр хийж байгаа хэмээн зарласанаар[1] энэ шуугиан эхлэв. Энэ төслийг хэрэгжүүлэхийн тулд АНУ санхүүгийн болон техник технологийн туслалцаа үзүүлэнэ хэмээн тохиролцож байжээ.

Энэ 123 зөвшил гэгчид их учир байна. Цэрэг Армийн бус иргэний энгийн хэрэглээний цөмийн энергийг энхийн зорилгоор ашиглах стандарт[2] мстандарт гэх боловч далд санаа нь цөмийн энергээр дамжуулан Ази болон дэлхийд нөлөөлөлөө тогтоох, дэлхийд цөмийн лидершлэлээ хадгалах, дэлхий дээрх цөмийн энергийн бүх л үйл явцыг хяналтандаа байлгах АНУ-ын албадлага тушаал л гэж би дүгнэх юм байна.  Энэнд нэгдсэн 21 орон байна. Монгол нэгдэх “шахсан” байна[3]. Энэ дотор ялангуяа Өмнөд Солонгос, Япон, Тайван болон Эмират улсууд АНУ-н идэвхтэй харилцагч нар болсон боловч техник технологийг нь ашиглая за гэж хэлээд цөмийн хаягдал байрлуулана гэхээр л энэ улсууд үгүй гээд гүрийчдэг юм байна. Ухаантай удирдлагатай мундаг улсууд байна.

Харин Монгол улсын эрх баригчдад нь ухуулган төрхтэй “дарамт хийж” байгаад зөвшөөрүүлэх янзтай болгоод авсан шиг байна. Монгол улстай АНУ цөмийн хэрэгээр нөхөрлөх нь өөрт нь (АНУ-д) хоёр янзаар ашигтай.

–       Сүүлийн үед Монгол улс Орос болон Францтай уран ашиглах талаар “ярилцаад” болохоо байлаа. Энэ асуудал яасанч АНУ-н анхаарлын гадуур хэрэгжих учиргүй.

–       Яршиг төвөг болсон хорт хаягдлаас хямд амархан аргаар салах найдвар бол Монгол ус мөн.

Монголд ямар ашигтай вэ гэвэл нүүрс мүүрс чинь тэртэй тэргүй хэдэн олигарх, хятадуудын олз болоод дууссан. Харин уранаа зөв зохицуулж чадвал эдийн засгийн “тусгаар тогтнолоо” олох бүрэн бололцоо байна гэж хэлсэн шиг байна[4]. Түүхий эд экспортлосноор хэзээ ч та нар баяжихгүй харин цөмийн цогц үйлдвэрлэл байгууламж босговол танайхан ажлын байр үүсгэнэ бас эдийн засаг чинь экспортоосоо хамаарал нь гайгүй болно бас Орос Хятадын дарамт багасна гэж “ухуулсан байна”. Бас бус хувийн чанартай тохиролцоонууд байсан байж таарна. (Элбэгдорж ирээдүйдээ НҮБ –д битүүхэн санаархдаг).

Гэтэл бүтэх шатандаа явж байсан энэ асуудал гэнэт бишдэж Монголын нийгэмд эсэргүүцэл ихсэв. Энэ асуудлыг хамгийн их эсэргүүцсэн улс бол Хятад. АНУ-н хамжлагатайгаар Монгол улс цөмийн энерги “ашиглагч” улс болно гэдэг явдал бол хятадын хар дарсан зүүд мөн. Хэрэг бүтэлгүүтсэнийг үзээд Элбэгдорж тэргүүтэн энэ явдлыг үгүйсгэх гэж үйл тамаа үзлээ[5].

Одоохондоо бол энэ толгой том амбийц түр зууртаа дуугүй байна. Удахгүй тэгэж байгаад нэг эвгүйтүйлэнэ биз…

Ихэнх мэдээлэлийг www.golomt.org – оос авав. Миний эх орон дэлхийн хогийн сав хэзээ ч болохгүй…



[1] E. M. Grossmane, 30/03/2011, « Mongolia Might Store Foreign Spent Nuclear Fuel », Global Security Newswire, http://mongoliaeconomy.blogspot.com/2011/03/mongolia-might-store-foreign-spent.html.

[2] 123 Agreements for Peaceful Cooperation, http://nnsa.energy.gov

[3] Б.ДОЛГОР: БИДНИЙ ЭЦСИЙН ЗОРИЛГО БОЛ АТОМЫН ЦАХИЛГААН СТАНЦ БАРИХ http://www.postnews.mn/index.php?cp=news&task=view&news_id=274

[4] Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Б.Долгор: Ураны лицензийг бусдад худалдвал шууд хураана. Зууны Мэдээ. 2009 оны 8 сарын 6. http://www.factnews.mn/news/view/index/id/4518

[5] News.mn, 11/05/2011, « NEA Chief denies foreign media reports », http://english.news.mn/content/66287.shtml, Montsame, 14/09/2011, « President : « Receiving back nuclear waste ? – No », http://mongoliaeconomy.blogspot.com/2011/09/presidentreceiving-back-nuclear-waste.html.

Хэврэгшсэн Хятад…

Дэмий л харааж зүхэхээс өөр Монголчуудын хятадуудын талаарх мэдээлэл дэндүү хөөрхийлөлтэй. Нийгмийн сэтгэл зүй нь бол Хятадаас үхэтлээ айдаг, хардан сэрдэж харьцдаг бөгөөд эртний уламжлалт тэр айдасаа асар их үзэн ялалтаар илэрхийлдэг. Гэвч энэ бол ганц Монголчуудын өвчин биш. Хятадын хажууд байгаа жижиг орнууд битгий хэл дэлхий даянаараа Хятадаас айж сүрдэж дургүйцэж, ил далд битүүхэндээ эсэргүүцэж явдаг нь тодорхой.

Харааж зүхээд, хужаа энэ тэр гэж доромжлоод бүтэхгүй ээ, Монголчуудаа. Ядаж энэ улс дотроо ямаршуу улс вэ? Юу болоод байна вэ? гэдгийг нь бага зэрэг ч болов мэдэх хэрэгтэй.

Өнгөц харвал энэ улс өөдөө гялалзаж явна. Жил бүрийн эдийн засгийн өсөлт нь гайхамшигтай. Хаяанд байгаа Монголыг байтугай Латин Америк болон Африкийг очиж эзлээд байна. Гэвч Хятад улс дотроо асуудалтай байнаа. Дотоод зөрчлөө нуух гэж ямарч үнээр хамаагүй улс төрийн тогтворт байдлаа хамгаалах гэж үзэж байна.

Мэргэжилийн хүний нүдээр Нийгэм судлалын хамгийн энгийн хэмжээсүүдээр үзэхэд л энэ улс шалгуур даахгүй байна даа.

Хятадад тулгамдаж буй хамгийн том асуудлууд…

Хүн ам…

1970 оноос эхлэн илт мэдрэгдсэн хүн амынхаа өсөлтийг журамлах зорилгоор ганц хүүхдийн бодлого 1979 оноос эхлэн хүн амдаа тулгав. Ингэснээр эрэгтэй хүүхэд гаргаж үр удмаа залгамжлуулана гэсэн Хятадын заншлаар ялангуяа жижиг хөдөөний тосгодод нь хятад олон гэр бүлүүд охин гарвал сэмхэн устгачихаад байна. Эрх баригчид нь нуухыг чармайж байгаа ч эр эмийн харилцан тэнцвэрт байдал алдагдсан. Хятадад эрчүүдийн тоо 34 саяаар эмэгтэйчүүдээсээ илүү байна. Иймэрхүү байдал мэдээж нийгэмд дарамт үүсгэнэ. Янхандалт, хүүхэд хулгайлах, хүний наймаа, хүчирхийлэл газар авсаар.

Түүнчлэн Хятадын хүн ам хурдацтай хөгширч байна. 2030 он гэхэд 65 наснаас дээш хүмүүсийн тоо 2 дахин ихэснэ. 2050 он гэхэд настайчуудын тоо 440 саяд хүрэхэд энэ асуудал маш хүндэрнэ. Айлын ганц хятад хүүхэд асар их дарамтад амьдардаг. 1996 онд гарсан хуулиар хүүхэд нь эцэг эхээ асран халамжилах үүрэгтэй боловч зайлуул цалин нь даанч хүрэлцэхгүй.

Ганц хүүхдийн бодлого нь алдаа байсныг “ухаарсны” нэг жишээ бол Шанхай Бээжин 2 ын хооронд үл ойлгогдох зөрчил яваад байх шиг. 2007 оноос эхлэн БНХАУ-ын эдийн засгийн артер Шанхайд 2 хүүхдийн асуудал яригдаж эхэлтэл 2011 оны 11 сарын 30-нд Бээжин ганц хүүхдийн бодлого зөв хэмээн батлагаажуулав.

Улс төрийн тогтворт байдал…

2012 оны 3 сарын 14 ний улс төрийн уулзалт хурал дээр Чунцин хотын Коммунист намын хорооны нарийн бичгийн дарга Бо Силай ирсэнгүй. Сураг сонсвол “ханиад” хүрсэн гэнэ. Энгийн хэрэг мэт харагдах боловч цаанаа сэжиг төрүүлэв. Хэзээ ч ямарч хятад удирдагч ханиадны улмаас улс төрийн арга хэмжээнээс хоцорно гэж дуулдаагүй л юм байна. Эсвэл энэ хүн эдгэшгүй өвчин туссан, эсвэл энэ хүний улс төрийн карьер дуусгавар болсон. Учир нь Бо Силай БНХАУ-н Коммунист Намын ирээдүйн найдвартай удирдагчдын нэг гэгддэг байсан юм.

Үүнээс хэдэн өдрийн өмнө ерөнхий сайд Вэн Зябао, Бо Силай хоёр нэг хэвлэлийн бага хурал дээр зөрөлдөөд авсан байсан юм. Үүний дараа Бо Силай “ханиад” хүрсэн явдал гэгчийн цаадах үнэн шалтгаан бол Хятадын Коммунист Намын дотор буй дэлбэрэхэд бэлэн зөрчлийг гэрчилнэ. Зөрчил нь хурцдаад байгаагийн хэд хэдэн шинж тэмдэг байгаа гэхдээ энийг энд тэндэхийн судлаачид эрээвэр хураавараар дүгнэхийг хичээсэн байна лээ. Бо Силай бол догширсон хуучин удирдагчдыг бодвол хамаагүй орчин үеийн залуу сэтгэлгээтэй. Чунцин хотоо хоромхон зуур орчин үежүүлж хөгжүүлж чадсан хэмээн магтагддаг. Сэнсаац дэгдээсэн Ван Лизүнь Бо Силай хоёрын хэрүүл уруулыг ч мэдэхгүй ээ.

Энэ оны 10 сард БНХАУ-ын Коммунист Намын 18-р Их Хурал болно. Си Жиньпин Намын дарга болно гэж итгүүлчээд байх шиг байна, гэвч би лав 100% итгэхгүй байна.

Их гүрэн хэзээ нэгэн цагт задардаг хуулийг Хятад давтах уу?

2008 оноос эхлэн дэлхийн санхүүгийн байгууллагуудтай маш болгоомжтой харьцдаг байсан Хятад ерөнхий сайд Вэн Зябао Москвад хийсэн айлчлалынхаа үеэр дэлхийн эдийн засгийг шинэчлэе хэмээн уриалав. Хятад Орос 2 улс нийлж холбоотон болсноор Европ болон АНУ-ын дарангуйлалын эсрэг сөрөг хүчин болж чадна гэж үзсэнээс гадна өөрийгөө их гүрний хэмжээнд очсон гэдгээ олон улсын тавцанд харуулахыг хичээсэн нь илт байна.

Дэлхийн том гүрнүүдийн нэг болох хятад “мөрөөдөл” 2009 оноос илт ажиглагдсан. Эхлээд Азидаа бол БНХАУ зайлшгүй лидер гэж зарласан. Гэхдээ л Хятад олон улсын тавцан дээр нялхдаад байх шиг санагддаг юм. Их гүрний дайтай тоглоё гэвэл өөрийн сонирхолын бүсийн хэсэг эрх ашгийг хамгаалах ёстой байтал зөвхөн өөрийнхөө л ганц эрх ашгийг бодож дуугараад байх шиг.

Асуудал бөөгнөрхийн хэрээр[1] Их гүрэн гэдгээ гадаадад харуулах нь гол асуудал биш дотооддоо ард түмнээ ухуулахад чухал болоод байна. Арабын хувьсгалын давалгааг зүгээр ажаад суугаагүй нь лавтай. Улс төрийн дотоод тогтворт байдлаа хамгаалах явдалд гадаад дахь Хятадын сүр хүч асар их нөлөөтэй гэж тооцоолжээ.

Иргэдийнх нь орлогын төвшин хэтэрхий ялгаатай байна. БНХАУ-ын хөдөө аж ахуйн яамнаас явуулсан судалгааг China Daily дамжуулснаар 2008 оны байдлаар хот суурин газрын иргэдийн орлого жилд ойролцоогоор 17 175 юань байхад хөдөө тосгодод 5 153 юань байна[2]. Энэ адил тэгш бус байдал бол удирдагчдын түгшүүр яалтчгүй мөн.

Эдийн засгийн өсөлтийнх нь цаана байгаа үнэн дүр төрх

БНХАУ-ын хоёр том лидер дарга Ху Жин Тао, ерөнхий сайд Вэн Зябао хоёр бол эдийн засгийн өсөлтийн партизанууд боловч баян ядуугийн ялгаа ихэссэн, байр орон сууцны үнэ тэнгэрт хадсан, хүнсний үнэ өссөн зэрэг амин чухал үзүүлэлтүүдийн бас партизан.

Үүнээс гадна Хятадын орон нутгууд мужуудынх нь өр 1 700 тэрбум долларт хүрчихэж. 2009 оноос хойш Хятад улс муж нутгууддаа баруун солгойгүй мөнгө цацсанаар өр нь хэтэрч эргэж төлөгдөх найдвар нь хэцүү байдалтай харагдаж байна. Миний л ойлгосоноор бол яг одоогоос эхлэн муж нутгууд нь өрөө төлж эхлэх ёстой. Гэвч ашиггүй олон юманд их мөнгө зарчихсан юм уу даа хэмээн бодогддог[3]. 2009 оны эдийн засгийн “супер” өсөлт нь мэдээж 90% нь энэ их хэмжээний зээл олгогдсонтой холбоотой[4].

Хятадуудын ихэнх нь олсон мөнгөө үрээд дуусгах биш шууд банканд хадгалуулдаг. Хятадуудын хураасан мөнгө ДНБ-ийн 40%-тэй дүйнэ. Дотор хүний нарийн зан байдаг л биз гэхдээ энэ бол ирээдүйдээ итгэх итгэл муу гэдгийг бэлэн гэрчилнэ. Эдийн засгийн эргэлт нь сул байна. Манайхан бол харин ирээдүйдээ итгэдэггүйгээрээ Хятадуудтай адилхан ч өнөөдөртөө л болж байвал маргааш хамаагүй гэж боддог тул өр зээл тавин тавин гангарч өгнө.

Хятадын эдийн засаг экспортоосоо хамааралтай. Цалингаа нэмүүлэхээр эсэргүүцлээ илэрхийлсэн хэд хэдэн ажил хаялт том дохио болоод байна. Үнэндээ хятадын жирийн иргэд гадаадын хөрөнгө оруулагчдын золиос болон дэндүү бага цалингийн төлөө олон цаг хүнд нөхцөлд хөдөлмөрлөж байна. Цалингийн доод хэмжээг хамаагүй ихэсгэчихвэл гадаад үйлдвэрийн эздүүд үйлдвэрээ хаачих гээд байна. Ажилгүй болчихвол яах вэ? Бослого. Тэгэхээр эдийн засаг нь дарамтанд байсаар байна. Хамгийн их хохирч байгаа хүмүүс бол жирийн иргэд. Байгаль амьдрах орчин нь ихэнх нь гадаадын элдэв үйлдвэрүүдийн хөлд илэгдсээр.

Энэ бүх проблемийг яаж шийдвэрлэх вэ гэдэг бол БНХАУ-ын удирдагчдын гол сорилт мөн. КН-д фракцуудын хагарал явагдаад байна. Тийм л учраас БНХАУ-ын КН –ын залгамжлал цаашдаа төлөвлөгдсөн схемээрээ явагдана гэж би бодохгүй байна.

Дэлхийн тавцанд их гүрний хэмжээтэйгээр харагдвал дотоод дахь хүн ам нь дэглэмээ эсэргүүцэн босч ирэхгүй гэж тооцоолсон гэж би түрүүхэн хэлсэн. Тийм ч учраас саяхан гадаадад 1000 гаран Конфусиус институудыг нээж 2010 онд CNN болон Ал Жазираг дуурайн өөрийн гэсэн анхны олон улсын мэдээлэлийн суваг бий болгов[6]. Энэ бүх үйл ажиллагаанд нийт 6,5 тэрбум доллар зарцуулсан.

Азиас олон жил “холовтор” байсан АНУ хүчтэйгээр эргэн ирж байна. Ерөнхийдөө бол АНУ Монгол мэтийн орнуудыг Хятадын эсрэг л ашиглах хэрэгсэл болгоод хаяна гэдэг нь тодорхой. Олон улсын тавцан дээр улам бүр ганцаардаж, эргэн тойрон байгаа бүх хөршүүддээ нэр хүндгүй болсон Хятад орон өнөөдөр дотооддоо бага багаар “шинэчлэгдэх” гэж үзэж байна.

Гэвч Монголын « ухаант » эрх баригчид нөгөө 3 дах хөрш мөрш гэж далбаганаад, Хужаа Луухаан гэж хараагаад, хамаг юмаа аваачиж өгөөд өөрийгөө улам улмаар доромжлуулаад л явна биз. 800 жилийн түүхээсээ суралцаж чадахгүй улсыг одоо яалтай ч билээ.

 

[1] L. Datong, « China’s Unstable Stability », http://www.opendemocracy.net, 2010 оны 8 сарын 4.

[2] Che Jia, « Country’s Wealth DividePast Warning Level », China Daily, 2010 оны 5 сарын 12.

[3] Caijing. 2010 оны 2 сар

[4] Stratfor, 2010 оны 2-р сарын 3. 1970 оны сүүлээр хэрэглээний хэмжээ 60% тай байснаас эдүгээ 30% болж буурчээ.

[6] W.Wieland, «  The Great Chinease Media Offensive », http://www.spiegel.de/international, 2009 oны 11 caрын 20.

2012 оны 4 сарын 26

Олигархийн дарангуйлалаас жинхэнэ ардчилалд шилжих 4 аргачлал

Монгол улс өнөөдрийн байдлаар олигархуудын занганд бүрэн орсон тул төр шашин 2 зэрэгцэн оршдоггүйтэй адил төр олигарх 2 хамтран удаан оршин тогтнох ямарч үндэслэлгүй юм. Энэ утгаараа манай төр нэг ёсны улс төрийн шилжилт хийх ёстой. Олигархууд гэж аль Ельциний үед байсан нэр томьёо, одоогийн энэ төрийн эрхийг гартаа авсан эдийн засгийн эрх ашгаа хамгаалахын тулд орж ирсэн эрх баригчдыг плутогархи гэвэл зохилтой гэж үзэх онолчид ч бас байдаг. Орчин үеийн улс төрийн шинэ онолоор өөрт хуримтлагдсан мөнгөнийхөө ачаар төрийн эрх мэдэлд хүрсэн хүмүүсийг плутогарх хэмээгдэж байна. Хэдийгээр олигарх хэмээх үг бодит улс төрийн өнөөгийн нөхцөлд нийцэхээ больсон боловч нэгэнт энэ гуншин өнөөдөр монголын олон түмэнд түгсэн байна.

Өнөөдөр монголын олигархууд төрд эрх ашигаа тулгаж буйг өөрчилж төр олигархуудад эрх мэдлээ тулгах механизмыг бүрдүүлэх нь өнөөгийн эрх баригчдын гол зорилго байх ёстой. Монголын Төр өөрийгөө олигархаас салгах явц нь дараах 4 аргачлалын үндсэн дээр хийгдэж болох юм. Үүнд

1. Хагаралаар (Fracture) : Олигарх эрх баригчид фракцад хуваагдаж өөр хоорондоо хагарсны үндсэн дээр хоёр хуваагдан харилцан бие биенийгээ төрөөс унагах

2. Хэлэлцээрээр (Negociation) : Шинээр хүч түрэн орж ирсэн сөрөг хүч байсан цагт харилцан хэлэлцээний үндсэн дээр олигарх болон сөрөг хүчин хэлэлцээр хийж төрийн эрх мэдлийг хуваан захирна.

3. Эрс тэс өөрчлөлтөөр (Breaking) : Олон түмэн тайван жагсаалаар эсвэл шударга сонгуулиар дамжин нийтээр эсэргүүцэн олигархуудийг гарцаагүй байдалд оруулан унагах эсвэл олон түмэн масс зэвсэглэн хүчээр засаглалаа унагах

4. Хувиралтаар (Transformation) : Олигархууд бага багаар хувиран зарим нь төрд үлдэж ихэнх нь төрөөс сална. Явахаасаа өмнө өөрсдийгөө хамгаалах бүрэн гэрээг төрд үлдсэн нөгөө хэсэгтэйгээ яс тохиролцож хийснээр төрөөс сална.

Энэ 4 аргачлал тус бүрдээ өөрийн гэсэн тодорхой нөхцлүүд бүрэлдсний үндсэн дээр явагдана.

Хагаралын хэлбэр бол олигарх олноор төрд шургалсан Монголын нөхцөлд явагдах бүрэн бололцоотой ч цаг хугацаа шаардагдана мөн олигарх лидер фигурууд, том голлох фракцууд алга байна. Олигархуудын хагарал (Березовский, Гусинский)ыг ашиглан Путин Оросын голлох олигархуудыг 2000 оны сүүлээр албан ёсоор дуудаж уулзан : – Улс төрд оролцохгүйгээр та нар татвараа шударгаар төлөөд яв хариуд нь Оросын төр та нарыг тайван бизнесээ хийх орчинг бүрдүүлэнэ – гэснээр ОХУ олигархуудаасаа салж чадсан. Хэрэв нэг олигарх энэ тохиролцоог эвдэх гэж оролдвол татварын асуудалаар Кремлийн овоо хараанд өртдөг байлаа. Харин энэ тохиролцоог хүндэтгэн мөрөөрөө явбал хэн ч ямар ч асуудалд өртсөнгүй.

Хэлэлцээрийн аргаар олигархийн дарангуйлалаас салах хэлбэрийн хувьд бол Монголд хэцүү асуудал болоод байна. Учир нь ганц нэгээрээ дургүйцлээрээ нэгдсэн жижиг иргэний хөдөлгөөнүүд, сонгуулийн үеэр амь ордог жижиг намууд, атаа хорсолдоо нэвчиж эргээд засгийн эрхэнд гарах бодол агуулсан хуучин удирдагчийн нам болон ганц нэг биеэ даасан цогтой тэмцэгчид бүгдээрээ нийлээд ч Монголд найдвар төрүүлэх хүчтэй сөрөг хүчин болж чадахгүй. Олигархууд ч дөнгөж ургаж эхэлж цэцэглэж амжаагүй үед нь сөрөг хүч болж болох элементүүдийг ганцаардуулах, өөртөө уусгах бодлого барин нам дараад авч байна.

Эрс тэс өөрчлөлт гэхээр одоогийн Монголын нөхцөлд бүр бараг боломжгүй зүйл. 7 сарын 1ний үйл явдлаар сүрдүүлэн  нийгэмд айдас суулгах бодлогоо бүрэн хэрэгжүүлсэн.

4-рх аргачлал буюу хувиралт нь Монголд бараг бүрэн хэрэгжих нөхцөл бөгөөд одоо биш хэдэн жилийн дараа хэрэгжинэ. Олигархууд өөрсдийнхөө залгамж халааг цоо шинэ аргаар гаргаж ирнэ. Өөрөөр хэлбэл өөрсдөө өөрсдийнхөө сөрөг хүчинг зохиомлоор бүрдүүлэн гаргаж нийгэмд танилцуулаад өөрсдөө ялагдсан дүр үзүүлэн улс төрийн талбараас холдоно.

Олигархуудийн гол алдаа бол нийгмийн бүх асуудал, ер нь бүх зүйл мөнгөөр шийдвэрлэгдэнэ гэж үздэгт оршино.

Үргэлжлэл бий…

 

Монгол хүний дүр зураг II

Өмнөх Монгол хүний дүр зураг I нийтлэлдээ нэлээд хатуухан боловч өөрсдөд нь хэрэг болох хэдэн үг биччихсэн чинь олон хүн уншсаны дийлэнх нь зөв зүйтэй юм бичжээ хэмээн дэмжсэн байхад нэлээд хэдэн хүн нөгөө л доромжилдогоороо доромжлоод эх орноо мууллаа хэмээн шүлсээ үсчүүлээд дайрсан байх юм.

Аливаа нийгэмд залуучуудаасаа эхэлж эрүүлждэг. Манай залуус ухаантай байна гэж дүгнэлээ. Ухаантай нь өөрт хэрэгтэй зүйлсээ авч тусгаад хэрэггүйг нь хаяна биз. Ухаан муутай хэсэг нь нөгөө л бахь байдгаараа байж хүлээж авна биз. Ямар ч байсан үргэлжлүүлэхээр шийдлээ. Нэр усаа ч энэ удаа ил гаргая.

 

 

Өмнө бичсэн нийтлэлээ нэг өдөр тутмын сонинд өгөх бодолтой очтол зар сурталчилгааны үнийн  тарифаа шууд гаргаж ирээд урьдаас шулуухан нийтлэе гэж бодвол ийм мөнгө өг гэнэ. Би гайхаж орхилоо. Тэгээд хэлэв :  » Энэ нийтлэл чинь нийгмийнхээ төлөө болохгүй бүтэхгүй зүйлсээ хамтран хэлэлцэж ярилцая гэсэн утгатай өгүүлэл шүү дээ. Надад зарах сурталчилах юм байхгүй. Би Монгол улсын иргэнийхээ хувьд яагаад сонин хэвлэлд нийтлэлээ өгч болохгүй гэж? Би өөрийнхөө нэрийг ч хүртэл нууцалсан байгаа биз дээ  » гэлээ.

Гэтэл урдаас: Тийм л дээ, гэхдээ манай сонингууд ингэж лажилладаг юм. Тэгэхгүй бол манай эрхлэгч редакторууд мөнгөгүй нийтлэл өөрсдөднь ашиггүй гээд хүлээж авдаггүй гэв. Тэгэхээр дөрөвдөх засаглал хэмээн онгирох Монголын сэтгүүлзүй үнэн хэрэгтээ уналтанд орсон байна. Үнэхээр ч гадуур

 

зарагдаж буй хэвлэлүүдийн зонхилох сэдвийн ихэнх нь баячуудын баян тарганыг магтан дуулсан, хов жив садар самуун элдэв өгүүлэл, эрээн мяраан реклам, улс төрийн хэрүүл уруул, түмэн төрлийн зараар дүүрчээ. өөрөөр хэлбэл Монголын уншигчид хог захиалж худалдаж авч оюунаа зогоодог гэсэн үг. Яахав, тэр дунд чанартай ганц хоёр өгүүллэг өдрийн од шиг харагддаг. Яагаад ийм байна вэ гэвэл Монголчууд өөрсдөө ийм төрлийн хэвэлсэн сонингуудыг  дуртайяа худалдаж авч байна. Сэтгүүлчид нь ч өөрсдийнх нь оюуны цар хүрээг тохируулан сонин сэтгүүлээ гаргаад байна. Монголын нийгэм дандаа ийм түвшиний оюуны хэрэгцээтэй байна гэж бол байхгүй. Сэтгүүлч та бүхэн ч бас алсаа хараx хэрэгтэй.

 

Сонин сэтгүүлийнхээ нэг нүүрийг талыг ч болтугай жинхэнэ нийгэмд хэрэгтэй зүйл гаргах ёстой. Ард түмнээ ингэж доромжлоод байвал өөрсдөд чинь итгэx итгэл алдарна.

Бас урлагийнхан байна юуны төлөө хөдөлмөрлөдөг улс вэ гэдэг нь эргэлзээтэй. Угтаа бол урлаг, шашин хоёр нийгмээ хөгжүүлэх, зөв санааг дэлгэрүүлэх, сэнхрүүлэх үүрэгтэй. Угаасаа энэ бол хоёр салбарын нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг нь юм. Дээр үед СТА хэмээх том цолыг авсан урлаг соёлынхон ямар ч их хөдөлмөрлөж байж олж авдаг байсан бэ? Хичнээн удаа халуун хүйтэнд даарч хөрч урлагийнхан бригадаараа өвөл зунгүй явж уйгагүй олон түмэнд урлагаар үйлчлэснийх нь хариуд төр засаг баярлалаа хэмээн шагнадаг байж.

Эдүгээ үед хэн нэгэн их мөнгө олсон ба хэн олон хүнд таалагдсан гэдгээр нь хамаагүй замбараагүй олгож байх шиг байна. Дуулах ямар ч авъяас чадваргүй мөртлөө бөгс бөөрөө үзүүлсэн гоё ганган хувцас өмсөөд секс имэж бүрдүүлсэн охид юу ч хамаагүй гоншигноход л залуус пижигнэн гүйцгээж байна. Урлагийхан та бүхэн бас яагаад нэг удаа нэгдэж ямар ч мөнгө олох зорилго агуулалгүйгээр, хүн болгонд таалагдахгүй ч гэсэн жинхэнэ урлагийнхаа төлөө нэг өдөр ч гэсэн хөдөлмөрлөж болохгүй гэж? 

1990-ээд оны эхэн үеэр тэр үед гарч байсан Улаанбаатарын мэдээ сонинд гарсан манай нэрт жүжигчин циркийн алиалагч Батсүхийн нэг өгсөн ярилцлагыг би бүдэг бадаг санаж байна. Түүнээс ярилцлага авсан сурвалжлагч ч мөн их ухаантай хүн байж. Тэрбээр жүжигчинээс асуухдаа: – Хошин урлагийн туйлын зорилго бол хүн инээлгэх явдал биш билээ. Тухайн нийгмийн болохгүй бүтэхгүй зүйлийг хошин шог аргаар элэглэн илчилж байна гэсэн үг. Та яг ийм хошин урлагийнхаа үндсэн чанарт үнэнч бүтээл хийсэн үү гэж асуужээ. 

Нэрт жүжигчин маань хариулахдаа: – Үнэхээрч хүнд юм бодогдуулах жинхэнэ сайн хошин урлагийн бүтээлүүд бол хүнийг инээлгэдэггүй хэмээн хариулж байж. 

Одоогийн энэ элдэв продакшны ёсөн шидийн жүжигчидээс та яг энэ сурвалжлагчийн асуултыг асуугаад үзээрэй. Тэд нар энэ асуултыг ойлгох ч чадваргүй гэдэгт би эргэлзэхгүй байна.  Учир нь тэдний элдэв тоглолтуудын ихэнх нь цаг нөхцөөх, марзан тэнэглэнинээлгэх зорилготой. Голлох сэдэв нь хөдөөнийхний мангар тэнэгийг гайхах, авгай хүүхнүүдийн тулга тойрсон явган нүцгэн яриа мэт энд тэнд цэцэглэнэ. 

 

Монголчууд бид бүхэн урлагийхнаас жинхэнэ урлагийг нь л шаардах ёстой.

Шашин ? 

Манай лам нарын 99% буддынхаа шашны гүн ухааны талаарч ямар ч ойлголт байхгүй  өөрөөр хэлбэл мухар сүсэгт тулгуурласан ганц хоёр ном түвд хэлээр уншсан болоод мөнгө олоод суугаад байна. Жинхэнэ утгаараа бясалгал хийж, олон түмний хөлөөс зайдуу бадарчилж, буддын гүн ухааныг сургаалыг дэлгэрүүлж яваа өргөл барьц авдаггүй тийм жинхэнэ лам байна уу. Хэн их мөнгө өгсөнд нь тэр хүн илүү сайн үйлчилж мөнгө уншиж буян заслыг нь засдаг гэх лам нар олон байна. Шашны гүн ухаан сургаал, Мухар сүсэг хоёрын хооронд асар их ялгаа бий?

Шашин бол ганцхансургаалч биш л дээ. Хурал ном хурснаар үүсэх их энергийн тасралтгүй хүч эргээдхүмүүндээ сайнаар нөлөөлдөг, энэ бол манай шарын шашны үндсэн бааз суурь.

Энэ их энергийн тасралтгүй урсгалд оролцож буян үйлдэхэд тэр уншиж буй номныхоо утга агуулгыг ойлгох шаардлаггүй гэж зарим нь үздэг юм байна. Гэвч одоо манай шашныхан бас өөртөө том өөрчлөлт хийх хэрэгтэй цаг нь болсон юм биш үү. Мухар сүсгээр орчин үеийн залуусын оюуны хурдацтай хөгжиж буй хэрэгцээг удаан хангаж чадахгүй. 

Монголчуудын хэрэгцээ хэрэглээний ухаан гэж бас байх ёстой. Одоогоос хэдэн жилийн өмнө нэг өдөр ээлжит Louis Vuitton-н маркетингийн зөвлөлийн хурлаар Хятадад байнга суудаг Louis Vuitton-н захирал Yves  Монголд Улаанбаатарт үнэ нь хадсан энэ цүнхний худалдааг оруулахыг санал болгов. Энд тэнд шинэ дэлгэрч буй бизнесийг үргэлж судалж суудаг овжин эр LV-н эзэн Бернард Arnault эхлээд гайхаж « Монголдуудаа? » хэмээн нүд нь орой дээрээ гаран асуухад түүний үнэнч туслах дагуул болсон   Yves –н өгсөн хариултаас Монголчууд өөрөө өөрсдийгөө дүгнэж bolno. 

Монгол бол саяхан зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн. Монголчууд тансаг юм хэрэглэж үзээгүй цээжээ дэлдсэн шинэ баячууд олонтой. Охид хүүхнүүд нь өмд гутлын гоё ганганаараа уралдаж зиндаархах маш дуртай. Аль дээр Богд хаант үеэсээ л эхлэн Хятадын пүүс хоршоодод зээл өр тавин байж элдэв  шүр, сувд, хөөрөг авч бие биендээ гайхуулах дуртай байсан, одоо ч бас яг адилхан. Унадаг унаа, гар утас, нэг нь нөгөөдөө зиндаархах боломж л олдвол хамаг байгаа мөнгөөрөө  худалдан авч  гангарахад бэлэн сууцгааж байдаг.

Өнөөдөртөө болж байвал маргааш бол нэг их хамаагүй гэж үздэг улс бөгөөд Монголд чамин үнэнч хийцийн гар урлал гэж байхгүй, ихэнх нь бүдүүн тоймын олон тоотой юм үйлдвэрлэдэг. Ер нь бидний туршлагаас харахад Монгол бол Орос, Казакстан, Хятад мэтийн юм үзээгүй саяхан баяжсан баячууд олонтой газартай яг адилхан. Бид амжилт олонх нь гарцаагүй хэмээжээ.

Энэ дүгнэлтийг Бернард дэмжиж хөрөнгө оруулж маркетингийн нарийн төлөвлөгөө боловсруулсны 1-рт нь  Монголчуудыг  эхлээд онгироох зорилго байв. Монголчуудад өөрсдөд нь эхлээд юу гэж хэлэх вэ? гэдгээ ч нарийн цэгнэсэн байна. Ингээд Yves гуай ийм утгатай ярилцага Монголын хэвлэлд өгөв: “”Манай LV брэнд Монголд үүд хаалгаа нээлээ. Манайх тэр болгон Азийн улсуудад олдоод байдаггүй үнэн ховор бренд. Монголчуудын худалдан авах чадварыг манай ерөнхийлөгч Бернард Аrnauld гайхаад барахгүй” байгаа гэв. Төлөвлөсөн ёсоор энэ үгэнд Монголчууд амархан хууртагдаж Yves –н дүгнэлт зөв байсныг цаг хугацаа нотлоод өглөө. 

Яг үнэндээ бол 50 долларын өртөгөөр бүтээгээд янз янзын жүжигчид алдартануудаар рекламдуулаад 2000$-аар зарчихдаг энэ цүнхний үйлдвэрийг ажиллуудаг энэ овжин эрийн орлого 1 жилийн дотор 45%-р өсөж өнөөдрөөс эхлэн Франц улсын номер нэг баян тэрбумтан, дэлхийд 4-р байрт бичигдэх болсон явдалд үнэхээр Монголчууд нилээд үүрэг гүйцэтгэжээ. Жинхэнэ Францчууд бол брэнд мэтийг үл тооно. Хоёр гурваар нь оочерлон оочерлон байж авч байгаа Хятадуудыг хараад толгойгоо сэгсэрнэ. 

Үнэхээр ч дээхнэ үед уншсан, сурсан мэдсэнээрээ бие биедээ гайхуулдаг байсан Монголчууд одоо гоё ганган өмд гутлаараа зиндаархаж байх шиг байна. Нэг хэсэгтээ л ийм байх бололтой юм. Дараа юмны учир мэддэг болохоороо ийм шалдир бульдир юмаар хөөцөлдөх сонирхолгүй болоод ирнэ. Гэхдээ ийм  дорой ёс суртахуунаар хүмүүжсэн бүxэл бүтэн үе гарч ирэх гэж байна

Бидний үеийн 80-аад оны хүүхдүүд ямар байваа? ямар ч их юм уншдаг, яаж их хөдөлмөрлөдөг, улсын шалгалт өгөх гэж, билет унших гэж хэрхэн зовдог байлаа?

Ихэнх нь чихэр ундаа гэж юу байдгийг мэдэхгүй, шүд, амны хөндий нь цоо эрүүл, ах эгчээсээ дамжиж ирсэн хуучин хувцасыг угааж индүүдэж өмсөөд, арай том нь дүү нараа асарч өссөн улс. Ингэлээ гээд муудсан юм үгүй. Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ гэж үг бий. 

Манай алдарт нийтлэгч, эдүгээ үеийн түүхэнд үлдэх том бичгийн их хүн, миний асар их хүндэтгэж явдаг эрхэм Баабар авхай манайд гарч буй арай гайгүй сэтгүүл болох Тойм-д өгсөн Чингисийн супер ген хэмээх өгүүллийг сонирхон уншлаа.
 

Баабар ахайтан минь та юунд ийм юм бичив? Уг нь та  Монголын нийгмийн сэтгэл зүйн ерөнхий хандлагыг сайн мэдэх хүн шүү дээ? Чингисийн Монголын супер ген гэж байдаг гэж ихэнх Монголчууд итгэх үйл явцад та хувь нэмэр оруулчих шиг байна. Өөрөөр хэлбэл өөрсдийгөө муйхараар магтуулах дуртай бардам занг өөгшүүлчих шиг байна. 

Дэлхийн ямарч өнцөг буланд амьдарч байгаа ард түмэн бүгдээрээ л адилхан шүү дээ. Монголчууд бид бусдаас илүү ген ментэй гээд явбал дэлхий дахины элэг доог болно шүү гэдгийг залуус та бүхэн санаж яваарай.

Байгаль дэлхийгээсээ хол амьдардаг Улаанбаатарчуудхөдөөнийхөндөө хэтэрхий их дээрэлхүү. Ганц хоёр чихэр жимс, ундаа мэтийгаваачиж өгч хуурчихаад хөдөөнийхнөөс цагаан идээ, мах зэрэг хамаг өнгөтэйөөдтэй юмыг нь аваад ирнэ. үүгээр тогтохгүй хамгийн бохир балиар бузар жуулчидбол Улаанбаатарчууд. 

Хотоос гараад Хархорин орох зам үүнийг бэлэн гэрчлээд өгнө. Алхам дутамд, бүр метр дутамд Улаанбаатарчуудын сийх ч үгүй хаясан элдэв хог, ундаа архины шил, эмэгтэйчүүдийн ил хаясан ариун цэврийн хэрэгслүүд энд тэнд алаглан хөглөрнө. 

Эх орноо та нар хогийн сав болголоо шүү дээ гэж толгой сэгсрэх жуулчид, хогоос хол малаа туух гэж зүдрэx малчдад хэлэх үг олдохгүй. 

Овоо тахиж байгаа нь энэ тэр гээд зүв зүгээр цэцэглэж байсан уулыг тахалж, тахалж, тальхилж түмэн төрлийн хог хаяж бузарлаж, суга цавь руу нь шээж бааж хаях нь энүүхэнд. 

Тэгсэн мөртлөө элгэндээ гараа тавин эх орноо магтан дуулна. Эх нутаг минь, Эх орон минь хэмээн дуу шүлгийг машиндаа орилуулан орилуулан давхилдана. 

 

Sorry, urgeljlel ni daraa…